Sanal Günce

3 Ağustos 2015 Pazartesi

E-Kitap Yayımcılığı ve Uygulamaları - Prof. Dr. Halil İbrahim GÜRCAN

E-Kitap Yayımcılığı ve Uygulamaları


Prof. Dr. Halil İbrahim GÜRCAN
Anadolu Üniversitesi, İletişim Bilimleri Fakültesi
higurcan@anadolu.edu.tr


ÖZET

Elektronik kitaplar, internetin gelişmesi ve yaygınlaşmasıyla birlikte önem kazanmaya başlamış ve gerek web üzerinden gerekse de e-kitap okuyucu cihazları ile kitap okurlarına farklı bir iletişim ortamında seslenme imkânı yaratmışlardır. Dünyada birçok yayınevi, geleneksel iletişim ortamlarındaki yayınları yanında elektronik ortamda da kitap yayımına başlamışlar, ayrıca bazı yazarlar da bireysel çabalarıyla kendi eserlerini yayımladıkları siteler oluşturmuşlardır.
Bu çalışmada, e-kitap yayımcılığının ne olduğu ve nasıl bir süreç izlediği incelenerek Türkiye’deki çeşitli e-kitap uygulamalarına değinilecektir.

GİRİŞ

İnsanın bilgilenme, öğrenme ve eğitim sürecindeki en temel iletişim aracı her zaman “kitap” olmuştur.1450’de başlayan kitapların baskı yoluyla çoğaltılması süreci, günümüzde de en yoğun şekilde kitap üretiminde kullanılmaktadır. Ancak, 1993’den sonra hızla gelişen ve yaygınlaşan internet, iletişimde, geleneksel ortamlara göre çok farklı bir yayın ortamı oluşturmuştur.
E-kitaplara ilişkin düşünceler 1980 yılı öncesinde başlamaktadır. İşaretleme dili (mark-up language) çalışmalarının başladığı bu tarihlerde metinlerin bilgisayar ekranında üretilerek yayımlanabilmesi konusunda bazı çalışmalar yapılmıştır. Ancak e-yayımcılığının gelişmesinde 1987 yılında Apple bilgisayar firmasının ücretsiz dağıttığı HyperCard yazılımı önemli olmuş ve bu program ile çoklu-ortam öğelerinin sayfalara aktarımında bir başlangıç noktası oluşturmuştur. (Fox, 1988)
1990’da internetin oluşturulması ve geliştirilen HTML kodlama dili sayesinde, yazının farklı bilgisayarlar tarafından okunabilmesi sağlanarak, 1993’den sonra da bu dilin ticari amaçlarla da kullanılarak web siteleri oluşturulmaya başlanmıştır. Ayrıca yine 1993’den başlayarak HTML’nin geliştirilmesine bağlı olarak web sayfalarının görsel öğelerle ve seslerle sunumu mümkün hale gelmiştir.
HTML ve buna bağlı olarak hızla gelişen internet altyapısı, internette içerik sunumunun da zenginleşmesi konusunda çalışmaları beraberinde getirmiştir. İçeriğin zenginleşmesinde, elektronik ortamda yer alan birçok bilgi, belge ve görsel malzemenin internette yayıma konulması önem taşımıştır.
Bilgisayarlardan internet üzerinden e-kitaplara ulaşılırken 1998’den başlayarak geliştirilen e-kitap cihazları (palm, pocket pc gibi) e-kitap yayımcılığının daha da gelişmesini sağlamıştır. Ayrıca e-mürekkep, e-kağıt konusunda da çalışmalarda da önemli gelişmeler kaydedilmiştir ve bunların da yakın zamanda yaygınlaşacağı öngörülebilir.
E-kitap, elektronik ortamda yayımlanan ya da elektronik ortama aktarılarak bu ortamda kullanılan, çeşitli yazılımlar ve cihazlarla okunabilen ya da izlenebilen metin, resim, film ve sesleri barındıran bir medya biçimidir.
E-kitaplar düz metinler olabildiği gibi ses ve görüntüyle desteklenmiş biçimlerde de olabilir. Özellikle şiir e-kitaplarının yazarının sesinden dinlenebildiği örnekler bulunmaktadır.

E-kitabın avantaj ve dezavantajları
E-kitaplar, yayımcı ile yazar arasındaki ilişkiyi azaltmıştır.(Rukancı, 2003)
E-kitaplar, yayımcılar açısından avantajları: Yayımcılar, e-kitaba daha az para yatırarak yayım yapmakta, yayın listesini daha geniş tutabilmekte, dolayısıyla yeni yazarlara daha fazla şans vermekte, kitap iadesi ve satılamaması gibi sorunların neden olduğu maddi kayıpları aza indirmekte, kitap depolama masraflarından kurtulmakta, dağıtım giderleri ve sorunlarından avantaj sağlamakta, yayımcı olmak için çok iyi bir iş tecrübesi ve iş ilişkileri gibi becerilere fazla gereksinim duyulmamaktadır (Gürcan, 2004).

E-kitapların yazarlar açısından avantajları: İnternet ile herkes hem bir okur hem de bir yazar konumunda olabilmektedir. Bu özellik sayesinde herkes kendi tecrübe ve bilgi birikimini web ortamında uygun formatta hazırlayarak yayımlayabilme şansına sahiptir. Basılı kitap yayımlatmanın zorluğu karşısında internetin sunduğu avantajla yazarlar, artık bir web alanı alarak istedikleri gibi eserlerini yayımlayabilmektedirler.
E-kitapları yayımlayabilmek için çeşitli alternatifler bulunmaktadır. Birincisi, kitap HTML belgesi olarak hazırlanarak bir web sitesi açılarak buradan yayıma konulabilir. Bunun için HTML’yi bilmek ya da web tasarımı ve programlarına vakıf olmak şartı yoktur. Metin Word programında yazılarak kaydedilirken HTML biçiminde kaydedildiğinde, eser web üzerinden yayımlanacak biçime getirilmiş olacaktır. Bununla birlikte Word dokümanı belge olarak da web üzerinde tutulabilir ve artık web tarayıcı programları Office programlarını sorunsuz açabilmektedir.
İkincisi, ciddi olarak ve profesyonel biçimde e-kitap yayımcılığı yapan firmalar bulunmaktadır. Basılı kitap yayımcılığı gibi bir süreçin izlendi bu yayım sürecinde yayım işi yazar yerine yayımcı tarafından her aşamasıyla üstlenilmiş bulunmaktadır.
Üçüncüsü e-kitap yayımlamayı sağlayıcı çeşitli programları bilgisayara indirerek bunlardan yararlanarak yazarın e-kitabını hazırlayarak internetten üzerinde yayıma koymasıdır.www.ebookswriter.com, www.netwrite-publish.com gibi siteler kendi kitabını yayımlamak isteyen yazarlara yazılım ve danışmanlık bağlamında hizmetler sunmaktadır.
Dördüncü olarak CD ortamında e-kitaplar. CD ortamı, kitapların hazırlanıp uygun formata getirilmesi sürecinde elektronik bir süreç izlerken, CD olarak çoğaltarak yayımlamak basılı kitap sürecine benzer bir durum sergilemektedir. CD’lerin üretilmesi ve okura ulaştırılması süreci, basılı kitaplar gibi gerçekleşmektedir. Ancak CD üzerinde de e-kitap formatında yazılı, sesli ve görüntülü biçimde kitaplara yer verilmektedir.

E-kitap formatları

E-kitaplar dört değişik formatta yayımlanıyor. Bunlar HTML, PDF, LIT ve PDB uzantılarıyla hazırlanarak yayıma sunuluyor.
HTML uzantılı metinler, e-kitap olarak anılmadan önce de internet üzerinde yayımlanmaktaydı. Aslında internetin asıl gelişmesini sağlayan da HTML formatı olmuştur. Bu formatın sağladığı farklı ortamlarda benzer sayfa görüntülerinin elde edilmesiyle web sayfaları oluşturulmaya başlandı ve bu da e-kitapların ortaya çıkarak yaygınlaşmasında temel bir fonksiyon üstlendi.
Adobe firmasının geliştirdiği PDF formatı da metinlerin, eserlerin sayfalarının kitap biçiminde görüntülenebilmesini ve yazdırılabilmesi sağlaması bakımından oldukça popüler bir format olarak yoğun bir kullanıma sahiptir.
LIT formatı da Microsoft ve Gemstar palm cihazlarının desteklediği bir format. Bu uzantıyı okuyabilmek için ücretsiz dağıtılan Microsoft Reader yazılımının bilgisayara indirilmesi gerekiyor.
PDB formatı, el bilgisayarları (palm) için geliştirilen ve PLM Palm işletim sistemini kullanan bir format olarak .pdb uzantısıyla kullanılmaktadır.
Pdf ve xml (lit) elektronik belgelerin dağıtımında kullanılan birer teknoloji olsalar da; pdf postscript sayfa düzenleme dilinde geliştirilen ve görüntüleyiciden bağımsız izleme ve basma olanakları sunarken, xml elektronik içerik üzerinde daha gelişmiş bir kontrol sağlamak ve html ile sgml formatlarıyla uyumla çalışmak içindir.(Salim, 2003)

Türkçe e-kitaplar
Türkçe içerikli e-kitaplara yönelik internette yaptığımız çalışmada 30 civarında sitenin e-kitap bölümü bulunduğu ve sitelerden ücretsiz olarak e-kitap indirilebildiği belirlenmiştir.
Bu sitelerden indirilen kitapların türlerine baktığımızda ise genellikle şiir ve bilgisayar yazılımlarıyla ilgili olduğu görülmektedir.
Türkiye Yayıncılar Birliği kataloğuna göre 159 yayınevi bulunmaktadır. Bu 159 yayınevinin 122’sinin ise internette web siteleri bulunmaktadır. Sitesi olan yayınevlerine yönelik yapılan bir araştırmada (Düzgün, 2005) bu yayınevlerinden yüzde 10’unda e-yayımcılığa yönelik çalışmalar olduğu belirlenmiştir. Bu sonuca yakın bir şekilde yayınevlerinin e-yayımcılık yapmak için ayrı bir bütçe oluşturmadıkları da (% 100 olarak) görülmektedir. Bu olumsuzluğa karşın e-yayımcılığın sektörü olumlu olarak etkileyeceğini düşünenlerin oranı yüzde 70 olurken, Türkiye’deki mevcut altyapının e-yayımcılık yapmak için yeterli olduğunu düşünenlerin oranı ise yüzde 30’da kalmaktadır.
Türkçe e-kitap yayımlanan sitelerden belirlenebilenler ve içerikleri şöyledir:
Bir fikir vermesi açısından; e-kitap okuyup okumadıklarına ilişkin yapılan bir sormacada (www.dergibi.com adresinde yapılan), 307 kişinin verdiği yanıta göre yüzde 22 oranında okur (68 kişi) e-kitap okuduğunu belirtirken, yüzde 77 (239 kişi) okumadığını belirtmiştir. Yine aynı sitedeki ankette, 534 kişinin verdiği yanıta göre 225 kişi (% 42) ayda 1-2 kitap okuduğunu, 151 kişi (% 28) 2-4 kitap okuduğunu ve 148 kişi (%28) 4 ve üzeri kitap okuduğunu belirtmiştir.
Buna göre Türkiye’de e-kitap oranının henüz başlangıç aşamasında olduğunu ve birçok okurun bundan habersiz olduğunu söyleyebiliriz.
Türkiye’de e-kitap yayımcılığıyla uğraşan ve bu işi ticari olarak yapan yayınevi 2005 yılı itibariyle bulunmamaktadır. İnternette sitesi bulunan yayınevlerinin sitelerinde yapılan araştırmada, yayınevi bünyesinde yapılan herhangi bir e-kitap yayını bulunmadığı gibi e-kitaba yönelik herhangi bir bağlantı ya da dokümana da rastlanılmamıştır.
Arama makinelerinden Google kullanılarak yapılan e-kitap aramasında da bulunulan sayfalara girilerek içeriklerine bakılmıştır. Bu sitelerden pekçoğu amatör olarak kurulup yayın yapan bir görünümdedir. Türkiye’de basılı kitap yayımcılığındaki tiraj oranının düşüklüğü ve kitap satışların hiç de iyi bir düzeyde gerçekleşememesi sorunuyla birlikte, Türk okurundan e-kitaplara para ödeyerek sahip olmasını beklemek zor görünmektedir. Nitekim, bulunan e-kitap sitelerinden yalnızca bir tanesi dışında, e-kitaplara ücretsiz erişim imkanı tanınmaktadır. Bazı sitelerde ise ücretsiz üyelik istenmekte ve kişisel bilgilerin doldurulacağı bir formla birlikte siteye üye olanarak e-kitap listesine ve dolayısıyla e-kitap metinlerine erişim olanağı sunulmaktadır.
E-kitap listesi olarak bakıldığında da geniş bir yelpazede kitap seçim olanağının bulunduğundan bahsetmek imkansızdır. Sitelerden birçoğu 10 civarında e-kitap listesi sunmaktadır. Hatta yalnızca kendi eserini yayımlayan yazarlar/şairlerin oluşturdukları siteler de bulunmaktadır.
E-kitap listelerine bakıldığında da genel tür kitapların ağırlıkta bulunduğu, diğer deyişle, şiir, deneme, öykü türünde kitapların ağırlıklı olarak yayımlandığı, özel amaçlar taşıyan bazı sitelerde de kendi uzmanlık alanlarına ilişkin bazı kitapların e-metinlerinin yayımlandığı görülmektedir.
E-kitap yayımcılığına yönelik Türkçe sitelerdeki başlama tarihinin ise bir-iki yıl öncesine dayandığı görülmektedir. Sitelerdeki yayın tarihleri bağlamında bir değerlendirmede bulunursak, e-kitap listelerinin oluşmaya başlamasının çok yeni bir olgu olduğunu ve bunun 2004 yılı itibariyle başladığını söylenebilir.
E-kitapların yayım formatlarına bakıldığında da e-kitapların çoğunlukla pdf formatında, buna ek olarak word, microsoft reader ve html formatlarında az da olsa e-kitaplar bulunmaktadır.
SONUÇ
E-kitap yayımcılığı, geleneksel yayımcılığın dışında, belki geleneksel süreçlerle örtüşen noktalara sahip fakat onun sınırlılıklarından uzakta, farklı bir yayım ortamı sunmaktadır. E-kitap, ülkemizde henüz amatör çalışmalarla yürütülmektedir ve bunun başlaması da henüz yeni bir olgu olarak kendini göstermektedir.
E-kitap yayımcılığı, bireysel çabaların dışında yayınevlerinin de bu işe destek vermesi ve bazı kitaplarını e-kitap formatlarında yayımlamaya başlamasıyla bir gelişme göstereceğe benzemektedir. Çünkü e-kitap yayımcılığı, bireysel çabalarla sınırlı bir ilerleme göstermekte ve bir noktada da tıkanıp kalmaktadır. Ne var ki, kitap yayımcılığının ülkemizde henüz gelişmiş bir sektör oluşturamaması ve kitap tirajlarının halâ düşük olması yayıncıların e-kitap sürecini uygulamaya geçirmeksini ve bu işe yatırım yapmasını engeller mahiyette görülmektedir. E-kitap tirajlarının dünya genelinde de henüz düşük olması, yayınevlerinin bu sürece temkinli yaklaşmalarında bir neden olabilir.
E-kitap cihazlarının günümüz koşullarında Türkiye için pahalı olması da bunda bir etken olarak görülebilir. E-kitapların henüz bilgisayar tabanlı kabul edilmesi ve geleceğinin ne olacağı şüpheleri, e-kitap yayımcılığının profesyonel manada düşünülmesinde bir engel oluşturmaktadır.
Günümüz koşularında henüz yeni yeni gelişen e-kitapların yarının nasıl bir gelişme göstereceği ve yayıncılığı nereye götüreceğini söylemek zor görülmektedir. Birçok teknolojik gelişme ve ürün, beklenen etkiyi uyandıramadığından ortadan kalkmıştır. E-kitap cihazlarının da nasıl bir hal alacağına yönelik bir öngörüde bulunmak için henüz erkendir. Teknoloji, toplumun kabulüyle bir gelişme gösterir. İnternetin yaygınlaşması kısa sürede gerçekleşirken e-kitapların nasıl yaygınlaşacağını da bekleyip göreceğiz…

Ek 1: YAYGIN E-kitap BİÇİMLERİ:

Microsoft Reader, Adobe Acrobat ebook Reader, Glassbook Reader, Palm Reader, Softbook Reader, tk3 Reader

Ek 2: E-kitapların OKUNABİLECEĞİ ORTAMLAR:

  • Masaüstü veya dizüstü bilgisayarlar
  • Kısaca PDA dediğimiz cep bilgisayarları ve ajandaları
  • Bu sene sonlarında çıkması planlanan Tablet PC’ler
  • ekitap okuyucuları
  • Cep telefonları
  • Uzun vadede de elektronik mürekkebin gelişmesiyle elektronik kağıt

Ek 3: E-kitap İLE İLGİLİ BAZI SİTELER

ebooks.bn.com

KAYNAKLAR
Düzgün, Mehmet (2005). “Elektronik Yayıncılık ve Türkiyedeki Yayınevlerinin Elektronik Yayıncılığa Bakış Açıları”, (yayımlanmamış lisans bitirme tezi), Danışman: Prof.Dr. Halil İbrahim Gürcan, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi, İletişim Bilimleri Fakültesi, Basın ve Yayın Bölümü.
Salim, H.Cihan (2003). “Elektronik Kitap Okuma Zamanı”, www.cihansalim.net/dosya/200312b.htm, 17.08.2004.
Fox, Edward A., The Future of Electronic Publishing, Scholarship in the Electronic World Seminar of April 13, 1998, http://fox.cs.vt.edu/~fox/FEP/
Gürcan, Halil İbrahim (2004). Basılı ve Elektronik Yayımcılık Dersi Notları. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi, İletişim Bilimleri Fakültesi.
Gürcan, Halil İbrahim (1999). Sanal Gazetecilik. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları No.1089.
Gürcan, Halil İbrahim ve Batu, Çiğdem (2002). Haber Sitelerinde İçerik Kalitesine Yönelik Bir Analiz, http://inet-tr.org.tr/inetconf8/program/97.html, İstanbul: Askeri Müze.19-21 Aralık 2002.

Rukancı, Fatih ve Hakan Anameriç (2003). E-kitap Teknolojisi ve Kullanımı. www.inet-tr.org.tr.